|
[व] कृष्णस्य वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः विदुरं सर्वधर्मज्ञं तवरमाणॊ ऽभयभाषत गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम आनयेह तया सार्धम अनुनेष्यामि दुर्मतिम यदि सापि दुरात्मानं शमयेद दुष्टचेतसम अपि कृष्णाय सुहृदस तिष्ठेम वचने वयम अपि लॊभाभिभूतस्य पन्थानम अनुदर्शयेत दुर्बुद्धेर दुःसहायस्य समर्थं बरुवती वचः अपि नॊ वयसनं घॊरं दुर्यॊधनकृतं महत शमयेच चिररात्राय यॊगक्षेमवद अव्ययम राज्ञस तु वचनं शरुत्वा विदुरॊ दीर्घदर्शिनीम आनयाम आस गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात एष गान्धारि पुत्रस ते दुरात्मा शासनातिगः ऐश्वर्यलॊभाद ऐश्वर्यं जीवितं च परहास्यति अशिष्टवद अमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः सभाया निर्गतॊ मूढॊ वयतिक्रम्य सुहृद वचः सा भर्तुर वचनं शरुत्वा राजपुत्री यशस्विनी अन्विच्छन्ती महच छरेयॊ गान्धारी वाक्यम अब्रवीत आनयेह सुतं कषिप्रं राज्यकामुकम आतुरम न हि राज्यम अशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलॊपिना तवं हय एवात्र भृशं गर्ह्यॊ धृतराष्ट्र सुतप्रियः यॊ जानपापताम अस्य तत परज्ञाम अनुवर्तसे स एष काममन्युभ्यां परलब्धॊ मॊहम आस्थितः अशक्यॊ ऽदय तवया राजन विनिवर्तयितुं बलात राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रॊ ऽशरुते फलम कथं हि सवजने भेदम उपेक्षेत महामतिः भिन्नं हि सवजनेन तवां परसहिष्यन्ति शत्रवः या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः निस्तर्तुम आपदः सवेषु दण्डं कस तत्र पातयेत शासनाद धृतराष्ट्रस्य दुर्यॊधनम अमर्षणम मातुश च वचनात कषत्ता सभां परावेशयत पुनः स मातुर वचनाकाङ्क्षी परविवेश सभां पुनः अभिताम्रेक्षणः करॊधान निःश्वसन्न इव पन्नगः तं परविष्टम अभिप्रेक्ष्य पुत्रम उत्पथम आस्थितम विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यम अब्रवीत दुर्यॊधन निबॊधेदं वचनं मम पुत्रक हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखॊदयम भीष्मस्य तु पितुश चैव मम चापचितिः कृता भवेद दरॊण मुखानां च सुहृदां शाम्यता तवया न हि राज्यं महाप्राज्ञ सवेन कामेन शक्यते अवाप्तुं रक्षितुं वापि भॊक्तुं वा भरतर्षभ न हय अवश्येन्द्रियॊ राज्यम अश्नीयाद दीर्घम अन्तरम विजितात्मा तु मेधावी स राज्यम अभिपालयेत कामक्रॊधौ हि पुरुषम अर्थ्येभ्यॊ वयपकर्षतः तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम लॊकेश्वर परभुत्वं हि महद एतद दुरात्मभिः राज्यं नामेप्सितं सथानं न शक्यम अभिरक्षितुम इन्द्रियाणि महत परेप्सुर नियच्छेद अर्थधर्मयॊः इन्द्रियैर नियतैर बुद्धिर वर्धते ऽगनिर इवेन्धनैः अविध्येयानि हीमानि वयापादयितुम अप्य अलम अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम अविजित्य य आत्मानम अमात्यान विजिगीषते अजितात्माजितामात्यः सॊ ऽवशः परिहीयते आत्मानम एव परथमं देशरूपेण यॊ जयेत ततॊ ऽमात्यान अमित्रांश च न मॊघं विजिगीषते वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु परीक्ष्य कारिणं धीरम अत्यन्तं शरीर निषेवते कषुद्राक्षेणेव जालेन झषाव अपिहिताव उभौ कामक्रॊधौ शरीरस्थौ परज्ञानं तौ विलुम्पतः याभ्यां हि देवाः सवर्यातुः सवर्गस्यापिदधुर मुखम बिभ्यतॊ ऽनुपरागस्य कामक्रॊधौ सम वर्धितौ कामं करॊधं च लॊभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः सम्यग विजेतुं यॊ वेद स समीम अभिजायते सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन नृपः ईप्सन्न अर्थं च धर्मं च दविषतां च पराभवम कामाभिभूतः करॊधाद वा यॊ मिथ्या परतिपद्यते सवेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्य उत एकीभूतैर महाप्राज्ञैः शूरैर अरिनिबर्हणैः पाण्डवैः पृथिवीं तात भॊक्ष्यसे सहितः सुखी यथा भीष्मः शांतनवॊ दरॊणश चापि महारथः आहतुस तात तः सत्यम अजेयौ कृष्ण पाण्डवौ परपद्यस्व महाबाहुं कृष्णम अक्लिष्टकारिणम परसन्नॊ हि सुखाय सयाद उभयॊर एव केशवः सुहेदाम अर्थकामानां यॊ न तिष्ठति शासने पराज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम न चापि विजयॊ नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च दत्तॊ ऽंशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद भीतैर अरिंदम तस्य चैतत परदानस्य फलम अद्यानुपश्यसि यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर निहतकण्टकाम परयच्छ पाण्डुपुत्राणाम्यथॊचितम अरिंदम यदीच्छसि सहामात्यॊ भॊक्तुम अर्धं महीक्षिताम अलम अर्धं पृथिव्यास ते सहामात्यस्य जीवनम सुहृदां वचने तिष्ठन यशः पराप्स्यसि भारत शरीमद्भिर आत्मवद्भिर हि बुद्धिमद्भिर जितेन्द्रियैः पाण्डवैर विग्रहस तात भरंशयेन महतः सुखात निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथॊचितम सवम अंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः परदाय भरतर्षभ अलम अह्ना निकारॊ ऽयं तरयॊदश समाः कृतः शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रॊधसमेधितम न चैष शक्तः पार्थानां यस तवदर्थम अभीप्सति सूतपुत्रॊ दृढक्रॊधॊ भराता दुःशासनश च ते भीष्मे दरॊणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न सयुः सर्वाः परजा धरुवम अमर्षवशम आपन्नॊ मा कुरूंस तात जीघनः सर्वा हि पृथिवी सपृष्टा तवत पाण्डव कृते वधम यच च तवं मन्यसे मूढ भीष्मद्रॊणकृपादयः यॊत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतद अद्यॊपपद्यते समं हि राज्यं परीतिश च सथानं च विजितात्मनाम पाण्डवेष्व अथ युष्मासु धर्मस तव अभ्यधिकस ततः राजपिण्ड भयाद एते यदि हास्यन्ति जीवितम न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरम उदीक्षितुम न लॊभाद अर्थसंपत्तिर नराणाम इह दृश्यते तद अलं तात लॊभेन परशाम्य भरतर्षभ |
[v] kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo 'bhyabhāṣata gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīm ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim yadi sāpi durātmānaṃ śamayed duṣṭacetasam api kṛṣṇāya suhṛdas tiṣṭhema vacane vayam api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet durbuddher duḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat śamayec cirarātrāya yogakṣemavad avyayam rājñas tu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm ānayām āsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt eṣa gāndhāri putras te durātmā śāsanātigaḥ aiśvaryalobhād aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛd vacaḥ sā bhartur vacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī anvicchantī mahac chreyo gāndhārī vākyam abravīt ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukam āturam na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā tvaṃ hy evātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ yo jānapāpatām asya tat prajñām anuvartase sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho moham āsthitaḥ aśakyo 'dya tvayā rājan vinivartayituṃ balāt rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro 'śrute phalam kathaṃ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kas tatra pātayet śāsanād dhṛtarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam mātuś ca vacanāt kṣattā sabhāṃ prāveśayat punaḥ sa mātur vacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥ abhitāmrekṣaṇaḥ krodhān niḥśvasann iva pannagaḥ taṃ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyam abravīt duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam bhīṣmasya tu pituś caiva mama cāpacitiḥ kṛtā bhaved droṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha na hy avaśyendriyo rājyam aśnīyād dīrgham antaram vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet kāmakrodhau hi puruṣam arthyebhyo vyapakarṣataḥ tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm lokeśvara prabhutvaṃ hi mahad etad durātmabhiḥ rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyam abhirakṣitum indriyāṇi mahat prepsur niyacched arthadharmayoḥ indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaiḥ avidhyeyāni hīmāni vyāpādayitum apy alam avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate ajitātmājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhur mukham bibhyato 'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ samyag vijetuṃ yo veda sa samīm abhijāyate satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhaven nṛpaḥ īpsann arthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam kāmābhibhūtaḥ krodhād vā yo mithyā pratipadyate sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavanty uta ekībhūtair mahāprājñaiḥ śūrair arinibarhaṇaiḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo droṇaś cāpi mahārathaḥ āhatus tāta taḥ satyam ajeyau kṛṣṇa pāṇḍavau prapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam prasanno hi sukhāya syād ubhayor eva keśavaḥ suhedām arthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca datto 'ṃśaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedād bhītair ariṃdama tasya caitat pradānasya phalam adyānupaśyasi yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūrair nihatakaṇṭakām prayaccha pāṇḍuputrāṇāmyathocitam ariṃdama yadīcchasi sahāmātyo bhoktum ardhaṃ mahīkṣitām alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvanam suhṛdāṃ vacane tiṣṭhan yaśaḥ prāpsyasi bhārata śrīmadbhir ātmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiḥ pāṇḍavair vigrahas tāta bhraṃśayen mahataḥ sukhāt nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam svam aṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha alam ahnā nikāro 'yaṃ trayodaśa samāḥ kṛtaḥ śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yas tvadartham abhīpsati sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaś ca te bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjaye dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam amarṣavaśam āpanno mā kurūṃs tāta jīghanaḥ sarvā hi pṛthivī spṛṣṭā tvat pāṇḍava kṛte vadham yac ca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ yotsyante sarvaśaktyeti naitad adyopapadyate samaṃ hi rājyaṃ prītiś ca sthānaṃ ca vijitātmanām pāṇḍaveṣv atha yuṣmāsu dharmas tv abhyadhikas tataḥ rājapiṇḍa bhayād ete yadi hāsyanti jīvitam na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiram udīkṣitum na lobhād arthasaṃpattir narāṇām iha dṛśyate tad alaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha |
